Naar de inhoud

Een grammatica voor hoe kennis samenhangt

Twaalf soorten verband in vier families, met hun eigenschappen en de regels die eruit volgen. Waarom bij het zoeken zwaarder moet wegen waar een uitspraak op rust dan waar ze op lijkt, uitgewerkt aan een openbare richtlijn over handhygiëne in de wijkverpleging.

Geschreven door

Beschouwing8 min leestijd

Wat ik vandaag opschreef, heet in de formele versie een ontologie. Grammatica is het betere woord: het gaat niet over de inhoud, maar over de regels waarmee je inhoud aan elkaar zet.

Het begon met iets wat half mislukte. Vannacht wilde ik een kennisgraaf bouwen: bronnen als punten, met de verbanden ertussen. Dat ging minder goed dan verwacht, en aan het eind toch best goed. Vanavond stuurde ik de eerste clustering naar de inhoudsdeskundige met wie ik werk, met erbij dat die clustering waarschijnlijk helemaal fout was, omdat ik de domeinkennis mis.

Dat meende ik. Een graaf bouwen kan ik. Zeggen welk verband er tussen twee documenten ligt, kan alleen wie het vak kent. Dus moest ik het vak een taal geven om mij te verbeteren.

Om 18.21 uur stuurde ik mijn eigen samenvatting, vier pagina’s in wiskundige notatie. Vijf minuten later trok ik die weer in: het was ruis. Om 18.43 uur kwam dezelfde grammatica in gewoon Nederlands, ook vier pagina’s, met één verzoek: “ik maak nogal wat assertions en positioneer postulaten op impliciet brutale wijze als waarheden, maar dat is slechts om het balletje te laten rollen; schiet mijn foute assertions dan ook genadeloos af a.u.b.”

Hieronder leg ik uit wat erin staat, en waarom de zorg het nodig heeft.

Lijken is niet rusten op

Een zoeksysteem dat op gelijkenis werkt, zet elke passage om in getallen en zoekt de passages waarvan de getallen het dichtst bij die van de vraag liggen. Een taalmodel is daar goed in. Het vindt wat op de vraag lijkt, ook als de woorden verschillen.

Maar lijken is iets anders dan rusten op. Een passage met dezelfde woorden als de vraag kan over een andere situatie gaan, of uit een versie komen die niet meer geldt. Een passage in andere woorden kan precies de regel zijn waarop het antwoord rust. Voor een index op gelijkenis is elke passage een los stuk tekst. Die weet niet dat het ene document op het andere steunt. Zoeken langs een graaf werkt anders: het weet dat kennis structuur heeft.

Die structuur staat meestal al in de documenten zelf. Een protocol noemt de richtlijn waarop het gebaseerd is. Een werkafspraak noemt het protocol dat ze volgt. Wat ontbrak, was een vaste manier om te zeggen wát voor verband dat is.

Twaalf soorten verband

De grammatica kent vier families van elk drie soorten verband. Per familie beslist één vraag of een verband erbij hoort. Je stelt de vragen in deze volgorde.

  • Herkomst: is afgeleid van, breidt uit, spitst toe op. De vraag: zou de ene bron er zijn als de andere er niet eerst was geweest?
  • Onderbouwing: rust op, licht toe, bevestigt. De vraag: wat gebeurt er met de ene bron als de andere niet klopt? Valt ze om, dan rust ze erop. Wordt ze zwakker, dan licht de andere haar toe. Blijft ze staan maar minder zeker, dan bevestigt de andere haar.
  • Opbouw: omvat, vult aan, voegt samen. De vraag: is het geheel te begrijpen uit de delen, of de delen pas uit het geheel?
  • Toepassing: past toe, brengt in de praktijk, maakt mogelijk. De vraag: maakt het verband iets algemeens concreet, of iets mogelijks werkelijk?

De regels

De verbanden hebben eigenschappen, en daaruit volgen regels. Vijf doen ertoe voor wie zoekt.

  1. Elk verband heeft een richting. Een protocol rust op een richtlijn, niet andersom. Wie de richting omdraait, trekt verkeerde conclusies.
  2. Sommige verbanden gaan door. Rust A op B en B op C, dan rust A ook op C. Dat geldt voor “rust op”, “is afgeleid van” en “breidt uit”. Voor “licht toe” geldt het niet: licht A iets toe aan B en B iets aan C, dan volgt daaruit niets over A en C.
  3. Wat een bron draagt, draagt ook wat ervan is afgeleid. Rust een protocol op een richtlijn en is de werkafspraak van een team afgeleid van dat protocol, dan rust die werkafspraak ook op de richtlijn.
  4. Vult het ene het andere aan, dan werkt dat twee kanten op, en horen ze samen in het antwoord. Wie naar het een vraagt, krijgt het ander erbij.
  5. Bij het zoeken telt de afstand langs de verbanden. “Rust op” ligt het dichtst bij, dan “is afgeleid van”, dan “licht toe”, dan “vult aan”. Waar een uitspraak op rust, weegt dus zwaarder dan wat haar alleen toelicht. Wat alleen op de vraag lijkt, is geen verband. Het is een overeenkomst in woorden.

Een openbare richtlijn

Neem de richtlijn Basishygiëne Wijkverpleging van het RIVM, in augustus 2024 geautoriseerd en sinds 27 september 2024 online. Ze zegt zelf hoe ze samenhangt met andere bronnen, en dat maakt haar een goed voorbeeld.

Ze zegt waarop ze rust: “Inhoudelijk is deze richtlijn gebaseerd op onderstaande SRI-⁠richtlijnen.” Dat zijn er zes, waaronder die over handhygiëne uit 2023. Ze zegt wat ze vervangt: de adviezen voor de thuiszorg van het LCHV, de Veilige Vijf uit 2019. En ze zegt waarvoor ze bedoeld is: als basis voor de protocollen die organisaties zelf schrijven.

Een wijkverpleegkundige vraagt: wanneer pas ik handhygiëne toe bij een cliënt thuis?

Zoeken op gelijkenis vindt minstens vier passages die op die vraag lijken:

  • de vijf momenten van handhygiëne uit de SRI-⁠richtlijn;
  • de vier momenten uit de RIVM-⁠richtlijn: kamer in, kamer uit, voor schoon, na vies;
  • de momenten waarop je de handen wast: na het toiletbezoek, voor en na (het bereiden van) eten, na contact met huisdieren;
  • de Veilige Vijf, als die nog ergens in een map staan, over dezelfde basismaatregelen.

Ze lijken allemaal. Ze gelden niet allemaal, en niet allemaal hier. De grammatica maakt het verschil zichtbaar. Hieronder staat hoe ik de verbanden zou leggen; een deskundige mag ze afschieten.

Herkomst. De RIVM-⁠richtlijn spitst de SRI-⁠richtlijn toe op de wijkverpleging. Uit vijf momenten worden er vier: in de wijk zijn sommige momenten niet van toepassing of vallen ze samen. De hele woning is de omgeving van de cliënt, dus “na contact omgeving” betekent daar meestal het moment dat je de woning verlaat. Voor een vraag uit de wijk hoort de toegespitste versie vooraan, ook al lijkt de algemene net zo goed op de vraag.

Onderbouwing. In het hoofdstuk over de momenten staat: “Gebaseerd op: SRI-⁠richtlijn Handhygiëne & persoonlijke hygiëne medewerker in de langdurige zorg (2023).” Zou die SRI-⁠richtlijn niet kloppen, dan valt de aanbeveling om. Dat is “rust op”. De richtlijn noemt ook een studie die de vijf momenten naar vier vertaalde. Zou die studie niet kloppen, dan valt de aanbeveling niet vanzelf om, maar wordt ze zwakker. Dat is “licht toe”.

Opbouw. De momenten om de handen te wassen horen niet bij de zorghandelingen, maar vullen ze aan. De richtlijn zegt het zelf: naast de momenten uit de SRI-⁠richtlijn zijn er momenten “die geen direct verband houden met zorghandelingen”. Een volledig antwoord noemt beide.

Herkomst, nog een keer. Schrijft een organisatie voor wijkverpleging haar hygiëneprotocol op basis van deze richtlijn, dan is dat protocol ervan afgeleid; daarvoor is de richtlijn bedoeld. Volgens regel 3 rust het protocol dan ook op de SRI-⁠richtlijn, al noemt het die misschien nergens. Past het SRI zijn richtlijn aan, dan is met de grammatica te zeggen welke documenten opnieuw gelezen moeten worden: alles wat erop rust, direct of via een afleiding.

Toepassing. Een zakkaart met de vier momenten brengt het protocol in de praktijk. Ze voegt niets toe aan wat waar is. Ze maakt het bruikbaar op de stoep voor de voordeur.

En de Veilige Vijf? Vervangen staat niet tussen de twaalf. Het is geen verband tussen twee bronnen die allebei gelden. Het zegt dat er één niet meer geldt, en dat hoort bij de versie van een bron. Een zoeksysteem dat alleen naar gelijkenis kijkt, vindt de Veilige Vijf even makkelijk als toen ze nog golden.

Waarom de zorg dit nodig heeft

De passage die het meest op de vraag lijkt, hoeft niet de passage te zijn die geldt. In veel vakken is dat een ergernis. In de zorg is een antwoord dat klinkt als het goede en net het verkeerde is, erger dan geen antwoord. Wie bij een cliënt thuis een vraag stelt, moet op het antwoord kunnen bouwen zonder dat iemand ernaast staat die zegt: die adviezen zijn vervangen, of: dat is de regel voor een afdeling, niet voor een woning. Het verschil tussen vijf momenten en vier is geen detail. Het is precies het werk dat de richtlijn gedaan heeft.

Kennis in de zorg zit in lagen: een landelijke richtlijn, een toespitsing voor een sector, het protocol van de organisatie, de werkafspraak van het team. Wie alleen op woorden zoekt, haalt die lagen door elkaar. Wie de verbanden kent, weet welke laag in deze setting spreekt, en waarop die rust.

De grammatica beslist niet welke bron voorgaat. Dat doet de organisatie. De grammatica zorgt dat bekend is wat waarop rust, zodat die keuze ergens op kan steunen.

Wie de verbanden legt

De grammatica hoort bij geen enkel vak. Ze geldt voor een hygiënerichtlijn net zo goed als voor een leerboek. Dat is haar sterkte en haar grens. Ze zegt welke soorten verband er bestaan. Ze zegt niet welk verband er tussen twee concrete documenten ligt. Dat weet wie het vak kent.

Daarom is dit een werkdocument, en daarom vroeg ik om het genadeloos af te schieten. Ik zet stellingen neer alsof ze waar zijn, zodat iemand kan aanwijzen waar ze niet kloppen. Een graaf die ik alleen vul, is een graaf vol aannames van iemand zonder domeinkennis. De verdeling is dus: wie het vak kent, legt de verbanden en toetst ze; ik bouw wat ze vastlegt en erlangs zoekt.

Een verkeerd verband is in een antwoord niet te zien. Het antwoord ziet er even goed uit. Daarom moet de grammatica eerst onder vuur, voordat Inora erlangs gaat zoeken.

Werkt u in de zorg met Inora? Inloggen en hulp lopen via uw eigen organisatie: de projectleider en de ambassadeurs van uw team helpen u verder.

Bespreek wat uw team hierna nodig heeft.