Schaduw-AI zit al op de werkvloer
Iets meer dan de helft van de 890 zorgmedewerkers die Nivel ondervroeg, gebruikte in de tweede helft van 2025 AI in het werk. Twee derde van hen deed dat op eigen initiatief. De vraag voor een bestuur is niet of AI binnenkomt, maar welke, en of het die keuze kan verantwoorden. Een verbod haalt alleen het zicht weg.
Geschreven door
Maker van Inora
Beschouwing7 min leestijd
Vorige week donderdag, 9 april, publiceerde Nivel een onderzoek onder 890 verpleegkundigen, verzorgenden, begeleiders en andere zorgmedewerkers over AI in hun werk. Twee zinnen uit de samenvatting zou elk bestuur moeten lezen.
‘Iets meer dan de helft van de respondenten maakte in tweede helft van 2025 gebruik van AI in de zorg.’
‘Bij twee derde van de AI-gebruikers lag het initiatief om AI te gaan gebruiken bij henzelf.’
Lees die tweede zin nog eens. Van de ondervraagden die AI gebruikten, begonnen twee op de drie er zelf mee. Niet omdat hun organisatie een hulpmiddel koos en invoerde, maar omdat ze werk hadden en er iets binnen handbereik lag.
Dat is schaduw-AI: AI die in het werk wordt gebruikt zonder dat de organisatie hem koos, kent of kan overzien. Het is geen randverschijnsel meer.
Wat er verder in staat
De rest van de samenvatting maakt het beeld af.
- AI wordt het meest gebruikt om informatie op te zoeken en voor verslaglegging in het elektronisch cliëntdossier.
- De helft van de respondenten mist een duidelijk AI-beleid voor de hele organisatie. Drie op de tien zeggen dat hun organisatie ethische richtlijnen voor AI heeft.
- Bijna negen op de tien hebben nooit scholing over AI gehad. Ruim twee derde voelt zich onvoldoende voorbereid.
- Twee derde vindt dat ze zelf verantwoordelijk zijn als AI een fout maakt.
Zet die regels onder elkaar en je ziet een werkvloer die AI gebruikt voor informatie en voor rapportage, vaak zonder beleid, meestal zonder scholing, en die de verantwoordelijkheid bij zichzelf legt.
Dat is geen verwijt aan de werkvloer. Het is het omgekeerde. Wie om drie uur ’s nachts een vraag heeft en geen collega om het aan te vragen, pakt wat er is. Zorgmedewerkers hebben laten zien dat ze willen. Ze hebben niet gewacht tot iemand het hun vroeg.
Wie ervoor antwoordt
Die twee derde die zichzelf verantwoordelijk houdt, draagt iets wat de inspectie ook bij een ander legt. Op 10 februari 2025 schreef de IGJ: ‘Zorgaanbieders die generatieve AI gebruiken in de zorgverlening zijn wettelijk verantwoordelijk voor een zorgvuldige implementatie en gebruik hiervan.’ En volgens de Governancecode Zorg is de raad van bestuur verantwoordelijk voor de algemene gang van zaken.
Dezelfde publicatie zegt ook iets over het soort model. Een van de kopjes luidt: ‘“Algemene” LLMs zijn meestal niet bedoeld voor toepassing in de zorgverlening.’ De inspectie adviseert een zorginstelling een taalmodel alleen te gebruiken als de leverancier aangeeft dat het geschikt is voor de beoogde toepassing. En aanschaf en ingebruikname horen te verlopen via een duidelijk beschreven proces: de risico’s in kaart, de gebruikers getraind, het systeem getest.
Leg dat naast het rapport van Nivel. Een groot deel van de AI op de werkvloer heeft de organisatie niet gekozen. Er was geen proces, geen leverancier die zei waarvoor het geschikt is, geen training. Het bestuur antwoordt er toch voor. Ook voor de AI die niemand kocht.
Een verbod haalt de vraag niet weg
De eerste reflex van een bestuur dat dit leest, begrijp ik: verbieden. Een regel in het reglement, een blokkade op het netwerk, een mail van ICT.
Ik vind dat het slechtste antwoord. Een verbod haalt de vraag niet weg. De verzorgenden die ’s nachts niet weten hoe iets in hun organisatie moet, hebben die vraag nog steeds. Ze stellen hem alleen niet meer op de computer van de afdeling. Ze stellen hem op hun eigen telefoon, aan een algemeen taalmodel, buiten het netwerk en buiten elke afspraak. Dat model kent het protocol van hun organisatie niet en geeft toch antwoord, en het klinkt even zeker als het ernaast zit.
Een verbod haalt alleen het zicht weg. Het risico blijft. Het bestuur weet niet meer waar het zit.
Daarom is de vraag voor een bestuur niet of AI binnenkomt. Die is binnen. De vraag is welke AI, en of het bestuur die keuze kan verantwoorden: tegenover de inspectie, tegenover de ondernemingsraad en tegenover de medewerker die hem gebruikt.
Wat een bestuur kan verantwoorden
Mijn antwoord is één gekozen assistent, voor iedereen in de organisatie. Niet een proef hier en een proef daar, en niet alleen voor de zorg terwijl de rest het zelf uitzoekt. Eén assistent in het startmenu, waarover het bestuur vijf dingen op schrift heeft voordat er één vraag wordt gesteld. Ik vind dat elke leverancier die vijf moet leveren. Voor Inora leveren wij ze zo.
Het staat in het register. De organisatie krijgt de vermelding van Inora voor haar eigen register van AI-systemen, klaar om op te nemen: de aanbieder, het beoogde gebruik, de risicoklasse met de redenen, welke gegevens waar worden verwerkt en wie ervoor antwoordt. Onder de AI-verordening is Axiomatic de aanbieder en de zorgorganisatie de gebruiksverantwoordelijke. Daarnaast krijgt ze per functie op schrift waarvoor Inora is, waarvoor niet en waarom het geen medisch hulpmiddel is. Dat is precies wat de inspectie een zorgaanbieder vraagt te weten: waarvoor de leverancier zijn toepassing geschikt noemt, en of het een medisch hulpmiddel is.
De verwerking blijft in Europa. Alle verwerking voor Inora blijft in de Europese Unie.
Er wordt op niets getraind. Niemand traint een model op wat medewerkers erin zetten: niet op documenten, vragen, antwoorden of rapportages, en niet op gesprekken. Wij niet, en geen enkele modelleverancier.
De raden weten het vóór de eerste vraag. De ondernemingsraad moet instemmen met regels over het verwerken van persoonsgegevens van medewerkers, zo staat het in artikel 27 van de Wet op de ondernemingsraden. Hij krijgt daarom een modelaanvraag voor instemming: wat Inora verwerkt en bewaart, wat de teamleider per team en het bestuur opgeteld over alle teams in het maandverslag ziet, dat Axiomatic een gesprek alleen leest als de organisatie daar schriftelijk om vraagt, en dat geen rapport een medewerker noemt of beoordeelt. De verpleegkundige adviesraad krijgt één pagina over wat Inora doet en niet doet, en hoe het afwijst wat alleen de professional beslist. De cliëntenraad krijgt een notitie over wat er voor cliënten verandert.
Elk team weet waarvoor het is. Bijna negen op de tien ondervraagden van Nivel hebben nooit scholing over AI gehad, en de AI-verordening vraagt dat wie met AI werkt er genoeg van weet. Daarom begint elk team met een ronde over waarvoor Inora is en waarvoor niet: ondersteuning, nooit een besluit. Pas daarna stelt het de eerste vraag.
Geen van deze vijf is ingewikkeld. Samen maken ze het verschil tussen AI waarnaar een bestuur moet raden en AI waarvoor het kan tekenen.
Het moet beter zijn dan de telefoon
Er is één voorwaarde die in geen register staat. De gekozen assistent concurreert met de telefoon in de zak van de medewerker. Is hij trager, moeilijker te vinden of leest er iemand mee, dan wint de telefoon.
Op 6 september 2025, twee dagen nadat de eerste zorgorganisatie met Inora begon, schreef ik dat Inora minstens zo vlot en snel moest zijn als een algemeen taalmodel, en dat het me irriteerde als dat niet zo was. Toen ging het om een logo dat flikkerde bij elk nieuw gesprek. Nu weet ik waarom het ertoe doet. Wie het van de telefoon verliest, heeft de schaduw-AI niet vervangen. Die heeft alleen een tweede venster geopend.
Drie dingen beslissen dat.
Toegang. Bij die eerste organisatie stond Inora op 11 februari in het startmenu van elke werkplek, twaalf dagen nadat het gevraagd was. Voor iedereen in de organisatie, niet alleen voor de zorg, als de AI die medewerkers mogen gebruiken. In maart gebruikten daar drie keer zoveel mensen Inora als in december.
Het antwoord. Een gekozen assistent moet het beter weten dan de telefoon. Inora antwoordt uit de protocollen, werkafspraken en het kwaliteitshandboek van de organisatie zelf, met de bron erbij, dag en nacht, en zegt het als het antwoord er niet staat. Dat kan een algemeen taalmodel op een eigen telefoon niet, hoe vlot het ook schrijft.
Niemand leest mee. Op de eigen telefoon leest niemand van het werk mee. Op het werk moet dat ook zo zijn. In Inora leest niemand in de organisatie een gesprek, leidinggevenden en bestuur ook niet, en rapporten over gebruik gaan over teams van minstens vijf mensen, nooit over een medewerker. Wie vermoedt dat de leidinggevende meeleest, pakt de telefoon weer.
Wat de werkvloer al besliste
De werkvloer heeft gekozen: AI, nu, met wat er binnen handbereik ligt. Die keuze draait een bestuur niet meer terug. Het kan nog wel kiezen welke AI het wordt, en zorgen dat het daarvoor kan tekenen.
Naschrift, 10 augustus 2026. Vier maanden later zei een AI-coördinator uit de langdurige zorg het in ICT&health zo: ‘Als medewerkers het niet professioneel gebruiken doen ze dat privé wel. En anders de cliënten en mantelzorgers wel. Dit waait niet meer over.’
Bronnen
- Nivel, Kunstmatige intelligentie (AI) in de zorg: de meningen van verpleegkundigen, verzorgenden, verpleegkundig specialisten, begeleiders en praktijkondersteuners, 9 april 2026.
- Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, IGJ roept zorgaanbieders op: ga zorgvuldig om met invoering van generatieve AI-toepassingen, 10 februari 2025.
- ICT&health, Organisaties in de langdurige zorg krijgen hulp bij AI-gebruik, editie 4, 2026.
- Governancecode Zorg 2022.
- Wet op de ondernemingsraden, artikel 27.
- Verordening (EU) 2024/1689, de AI-verordening, EUR-Lex.